Reformisati sistem manjinskog predstavljanja u Srbiji

Dok su prethodni sporovi vlada Srbije i Hrvatske, ma koliko oštri, bili bilateralnog karaktera, oni su od nedavno dobili i „evropsku“ dimenziju. Najnoviji spor, koji ujedno prestavlja i jednu od najbitnijih spoljnopolitičkih tema za Srbiju u ovom trenutku, jeste najava hrvatske vlade da neće dati svoju saglasnost za otvaranje poglavlja 23 dok se ne ispune određeni uslovi. Kako je poglavlje 23, koje se odnosi na „Pravosuđe i osnovna prava“ jedno od ključnih poglavlja u procesu pristupanja Srbije Evropskoj uniji, ovaj zastoj u pregovorima bi mogao imati za Srbiju značajne negativne posledice. Jedan od uslova koje zvanični Zagreb postavlja Beogradu tiče se položaja nacionalnih manjina u Srbiji u skladu sa međunarodnim ugovorima i standardima.

Ovaj spor nije novijeg datuma. Ono za šta je Hrvatska pre svega zainteresovana jeste predstavljenost hrvatske nacionalne manjine u Narodnoj skupštini Republike Srbije. Glavni argument Hrvatske predstavljaju odredbe bilateralnog sporazuma Srbije i Crne Gore i Republike Hrvatske o zaštiti prava srpske i crnogorske nacionalne manjine u Republici Hrvatskoj i hrvatske manjine u Srbiji i Crnoj Gori, potpisanog novembra 2004. godine. Članom 9 ovog sporazuma, dve strane su se obavezale da će na državnom nivou „omogućiti učestvovanje pripadnika nacionalnih manjina u donošenju odluka koje se odnose na njihova prava i položaj …  omogućavajući osnivanje političkih stranaka i učestvovanje u predstavničkim i izvršnim telima na način da će unutrašnjim zakonodavstvom osigurati … zastupljenost u predstavničkim telima“. Dok Hrvatska ima sistem garantovanih mesta za manjine u Saboru kojom se srpskoj manjini u Hrvatskoj obezbeđuju 3 mesta, Srbija nema razrađen sistem reprezentacije manjina u Narodnoj skupštini. Umesto toga, Srbija je ukinula cenzus sa stranke nacionalnih manjina i time omogućila da one budu zastupljene u Narodnoj skupštini ukoliko osvoje broj glasova dovoljan za jedno poslaničko mesto, tzv. „prirodni prag“, koji iznosi oko 0,4%, odnosno oko 14.000 glasova.

Polemika između Srbije i Hrvatske se vodi oko toga da li je ovakvo rešenje pitanja manjinske zastupljenosti u Narodnoj skupštini u skladu sa bilateralnim sporazumom iz 2004. godine. Dok hrvatska strana smatra da je neophodno da Srbija obezbedi predstavnicima hrvatske manjine mesta u parlamentu kako bi se ispunile odredbe sporazuma, srpska strana tvrdi kako je to omogućeno i postojećim sistemom. Nedavno je ministar spoljnih poslova Srbije Ivica Dačić izjavio kako je prava adresa za kritiku hrvatske vlade zapravo Demokratski savez Hrvata u Vojvodini koji je odlučio da na izborima nastupi zajedno sa Demokratskom strankom umesto samostalno, iako bi, kako tvrdi Dačić, samostalno mogao osvojiti i do 3 poslanička mesta po postojećem izbornim pravilima.

Tu se, dakle, postavljaju dva pitanja. Prvo, da li se stvaranjem uslova za zastupljenost hrvatske nacionalne manjine ispunjava zahtev „osiguravanja“ njenog učešća u Narodnoj skupštini, i drugo, da li u postojećim uslovima predstavnici stranaka hrvatske nacionalne manjine mogu očekivati prelazak „prirodnog praga“. Odgovori na ova pitanja nisu sasvim jasni. Iako bi svojom pukom brojnošću (57.900 po popisu iz 2011), stranke hrvatske manjine mogle u teoriji očekivati osvajanje potrebnih 14.000 glasova, to u praksi zavisi od izlaznosti na izborima i razjedinjenosti stranaka koje ovu manjinu predstavljaju, kao i spremnosti pripadnika nacionalne manjine da glasaju za manjinske stranke umesto građanskih. Dovoljno je reći da su na izborima 2007, 2008, 2012 i 2014. godine, samo stranke mađarske, bošnjačke, romske i albanske nacionalne manjine uspele da samostalno pređu prirodni prag, a u pitanju su isključivo manjine višestruko brojnije od hrvatske. Sudeći po rezultatima nedavno održanih parlamentarnih izbora, ova situacija je ostala nepromenjena.

Ostavljajući po strani pitanje opravdanosti poteza hrvatske strane u ovom trenutku, postoje dobri razlozi da se Srbija ozbiljno pozabavi ovim pitanjem tokom mandata naredne vlade. Kao prvo, hrvatski zahtevi će najverovatnije ostati nepromenjeni tokom celokupnog procesa pregovora, te se na njih svakako u jednom trenutku mora odgovoriti i pronaći odgovarajuće rešenje. Drugo, na reformi celokupnog izbornog i političkog sistema se već radi, te je u tu svrhu osnovana i Akciona grupa u prethodnom sazivu Narodne skupštine. Ukoliko ona rezultira smanjenjem broja poslanika, postojeći sistem zastupljenosti manjina u Narodnoj skupštini moraće biti reformisan. Treće, zastupljenost manjina u predstavničkim telima predstavlja jednu od oblasti na koju se odnosi i samo pregovaračko poglavlje 23, a izveštaj o skriningu za ovo poglavlje se poziva na dokumenta Saveta Evrope u kojima se postojeće stanje ocenjuje kao povoljno za brojčano velike, ali ne i za brojčano male manjine. Reforme u ovoj oblasti će stoga u okviru pregovora o pristupanju Srbije biti neophodne, što je prepoznato i od strane države Srbije u okviru akcionih planova za poglavlje 23 i za ostvarivanje prava nacionalnih manjina.


Autor ovog teksta je Nikola Burazer, programski direktor Centra savremene politike i izvršni urednik portala European Western Balkans.

Advertisements